همه چیز درباره چغندر قند:گیاه دو ساله پرکاربرد و مهمترین بیماری‌های آن (راهنمای جامع)

چغندر قند: گیاه دو ساله پرکاربرد و مهمترین بیماری‌های آن (راهنمای جامع)

مقدمه: چغندر قند با نام علمی Beta vulgaris، گیاهی دوساله از تیره اسفناج است که به صورت یک‌ساله برای تولید قند زراعت می‌شود. این گیاه با برگ‌های بزرگ و بدون ساقه مشخص می‌شود و دوره رشد آن برای استحصال قند، بین ۶ تا ۹ ماه به طول می‌انجامد.

این مقاله به بررسی جامع‌ترین بیماری‌های چغندر قند، علائم، عوامل بیماری‌زا و راهکارهای کنترل و مدیریت آن‌ها می‌پردازد.

۱. بیماری‌های قارچی چغندر قند

۱.۱. سفیدک سطحی چغندر قند (Beet Powdery Mildew)

• عامل بیماری: قارچ Erysiphe betae (اولین بار در ایران توسط اسفندیاری در سال ۱۳۱۷ گزارش شد).
• علائم: ابتدا پوشش سفید پودری روی سطح زیرین برگ‌ها که به تدریج به سطح فوقانی گسترش می‌یابد. سپس رنگ سفید به قهوه‌ای تغییر کرده و برگ‌ها شادابی خود را از دست داده و زرد می‌شوند. دمای ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتیگراد برای رشد قارچ مطلوب است.
• کنترل:
  • استفاده از قارچ‌کش‌های گوگردی (مانند سولفور WP80-90%).
  • تری دمورف (کالکسین) EC75%.
  • بنومیل WP50%.
  • دینوکاپ (کاراتان FN-57).

۱.۲. لکه گرد برگ چغندر (Beet Cercospora Leaf Spot)

• عامل بیماری: قارچ Cercospora beticola (یکی از مهمترین بیماری‌ها در نواحی گرم و مرطوب).
• علائم: لکه‌های گرد کوچک (۲ تا ۵ میلی‌متر) به رنگ خاکستری یا قهوه‌ای مایل به خاکستری با حاشیه قرمز روی برگ‌ها. در هوای مرطوب خاکستری و در هوای خشک قهوه‌ای. برگ‌های بیمار خشک شده و می‌ریزند و حالت غربالی پیدا می‌کنند (بیماری آناناس).
• کنترل:
  • جمع‌آوری و انهدام بقایای گیاهی آلوده.
  • تناوب زراعی حداقل ۳ سال.
  • وجین علف‌های هرز.
  • کوددهی مناسب با عناصر Na, B, K, P, N.
  • ضدعفونی بذر با کاپتان و تیرام.
  • سم‌پاشی با بنومیل، سایپروکونازول (آلتو) و کاربندازیم.

۱.۳. سفیدک داخلی چغندر قند (Beet Downy Mildew)

• عامل بیماری: قارچ Peronospora farinosa f.Sp. betae.
• علائم: روشن شدن رنگ کوتیلدون‌ها و گیاهچه‌ها. لکه‌های سبز روشن روی سطح فوقانی برگ‌ها و پوشش قارچی خاکستری کرکی در زیر آن. برگ‌های مبتلا کوچک، ضخیم و پیچیده می‌شوند. در مراحل پیشرفته، ساقه‌های گل‌دار کوتاه و متورم شده و برگ‌ها حالت “جاروی جادوگر” پیدا می‌کنند.
• کنترل:
  • تناوب زراعی.
  • زهکشی خوب.
  • کاشت بذور عاری از بیماری.
  • ضدعفونی بذر با آب گرم (۵۹ درجه سانتیگراد به مدت ۸ دقیقه) و تیرام.
  • سم‌پاشی با مانکوزب یا زینب (مخصوصاً در اوایل فصل و با مشاهده اولین علائم).

۲. بیماری‌های ویروسی چغندر قند

۲.۱. ریزومانیا (Rhizomania) – «دیوانگی ریشه»

• عامل بیماری: ویروس زردی نکروتیک رگبرگ چغندرقند که توسط قارچ Polymyxa betae (ناقل خاک‌زی) منتقل می‌شود. یکی از مخرب‌ترین و پرخسارت‌ترین بیماری‌ها در ایران.
• علائم: زردی و چروکیدگی برگ‌ها، کوتولگی گیاه، رشد بیش از حد ریشه‌های جانبی مرده و پوسیده در اطراف ریشه اصلی (ظاهر ریش بزی یا پرمویی)، پوسیدگی و لهیدگی ریشه‌های ذخیره‌ای و تغییر شکل آن‌ها به جام شراب، تیره شدن حلقه‌های آوندی.
• تشخیص آزمایشگاهی: تست سرولوژیک ELISA.
• شرایط مطلوب: دمای خاک بالای ۲۰ درجه سانتیگراد، رطوبت بالای خاک، زهکشی ضعیف، خاک‌های فاقد مواد آلی.
• کنترل (بسیار دشوار به دلیل بقای اسپورها تا ۱۰ سال):
  • عدم کشت چغندر قند در مناطق آلوده حداقل تا ۵ سال.
  • استفاده از ارقام مقاوم و متحمل.
  • عدم انتقال خاک و چغندرهای آلوده.
  • کشت زودهنگام (در خنکی خاک).
  • مدیریت صحیح آبیاری (جلوگیری از ماندآبی).
  • مدیریت صحیح کوددهی و استرس آبی.
  • کنترل هرزآب و بهبود زهکشی.
  • رعایت بهداشت ادوات کشاورزی و قرنطینه بذور.
  • کنترل جابجایی دام‌ها بین مزارع.
  • استفاده از ضدعفونی‌کننده‌های خاک (غیر اقتصادی).
• خبر خوب: تولید آنتی‌بادی پلی‌کلونال علیه این ویروس برای اولین بار در ایران، جهت تشخیص، به نژادی و انتخاب ارقام مقاوم.

۲.۲. پیچیدگی و تورم رگبرگ‌ها (Beet Curly Top)

• عامل بیماری: ویروس از تیپ Curtovirus (۳۰×۱۸ نانومتر)، که توسط زنجره‌های جنس Neoaliturus منتقل می‌شود.
• علائم: لوله شدن برگ‌های جوان، شفاف و متورم شدن رگبرگ‌های فرعی، تشکیل خارهای ۱ تا ۲ میلی‌متری روی سطح زیرین برگ، زردی عمومی گیاه، پژمردگی و مرگ برگ‌ها، ترشح قطرات چسبنده و لزج از دمبرگ و رگبرگ‌ها، تشکیل ریشه‌های کوچک غیرطبیعی روی غده (Hairy root)، و حلقه‌های متحدالمرکز سیاه در برش عرضی ریشه.
• کنترل: کنترل حشرات ناقل (زنجره‌ها).

۲.۳. موزائیک چغندر (Beet Mosaic Virus)

• عامل بیماری: ویروس Beet mosaic virus از گروه Potyvirus.
• علائم: روشن شدن رگبرگ‌ها، لکه‌های نامنظم موزائیکی روی برگ‌ها، چین‌خوردگی پهنک برگ در موارد شدید، لوله شدن لبه برگ‌های جوان به سمت داخل، و کاهش رشد و کوتولگی گیاه.
• انتقال: توسط تلقیح عصاره گیاه آلوده و به خصوص توسط شته‌های هلو (Myzus Persicae) و باقلا (Aphis fabae).
• کنترل: کنترل حشرات ناقل (شته‌ها).

۳. بیماری‌های باکتریایی چغندر قند

۳.۱. پوسیدگی باکتریایی ریشه چغندر قند (Beet Bacterial Root Rot)

• عامل بیماری: باکتری Pectobacterium (گرم منفی، دارای تاژک، فاقد کپسول و اسپور).
• علائم: حمله به بافت آوندی دمبرگ و ریشه‌ها، نکروز بافت آوندی، صورتی شدن نواحی اطراف در مجاورت هوا، پوسیدگی و سیاه شدن ریشه از قسمت انتهای تحتانی و گسترش آن به تمام بافت‌ها. برای نفوذ باکتری، آسیب ریشه‌ها ضروری است و دمای ۲۵ تا ۳۰ درجه سانتیگراد برای گسترش سریع بیماری لازم است.
• کنترل:
  • رعایت بهداشت زراعی.
  • کاشت خطی چغندر.
  • آبیاری نشتی.
  • تناوب زراعی حداقل ۲ تا ۳ سال.

۴. کمبودهای عناصر غذایی (پوسیدگی مغزی ریشه)

۴.۱. پوسیدگی مغزی ریشه چغندر (Black Heart / Brown Heart)

• عامل بیماری: کمبود عنصر بُر (Boron) در خاک (اولین بار در ۱۹۳۱ در آلمان گزارش شد).
• علائم: فساد و پوسیدگی بافت مغزی ریشه، به خصوص در ناحیه طوقه (محل اتصال دمبرگ‌ها به ریشه). در مقطع ریشه، علامت “مغز قهوه‌ای” به صورت لکه‌های کوچک مجزا یا سطحی بزرگ و گود دیده می‌شود. برگ‌های خارجی و داخلی پلاسیده و خشک می‌شوند.
• شرایط شیوع: خاک‌های قلیایی یا خاک‌های حاوی کلسیم زیاد.
• کنترل:
  • استفاده از کودهای حاوی بُر (براکس و اسید بوریک) به صورت پاشش روی خاک قبل از کاشت یا محلول‌پاشی در مزرعه.

نتیجه‌گیری: مدیریت مؤثر بیماری‌ها و کمبودهای تغذیه‌ای چغندر قند، برای دستیابی به عملکرد مطلوب و حفظ پایداری کشت این محصول حیاتی است. رعایت اصول تناوب زراعی، بهداشت مزرعه و ادوات کشاورزی، انتخاب ارقام مقاوم، مدیریت صحیح آبیاری و کوددهی، و کنترل آفات ناقل، از مهمترین راهکارهای پیشگیری و کنترل این مشکلات هستند. همکاری بین کشاورزان، محققین و کارخانجات قند برای پیاده‌سازی این راهکارها ضروری است.

ادامه مقاله همه چیز درباره چغندر قند با خرید و دانلود

مطالعه بیشتر